Əmək müqaviləsi olmayan işçilərin
pozulan hüquqlarının bərpası çətin olur
Hüquqşunas: "Əmək müqaviləsinin işçinin "vizit kartı"dır"
Azərbaycanda işdən heç bir əsas olmadan çıxarılan, işlədikdən sonra əmək haqqını ala bilməyən, iş zamanı qəzada xəsarət alan və sair hallardan şikayətlənən minlərlə insan tapmaq olar. Onlar haqlı olsalar da, çox təəssüf ki, əksər hallarda həmin şəxslərin pozulmuş hüququnu heç məhkəmə də bərpa edə bilmir. Səbəb isə həmin şəxslərin əmək müqaviləsi olmadan işləməsidir.
Qeyd edək ki, Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsində əmək müqaviləsinin bağlanılması işəgötürən qarşısında şərt kimi qoyulsa da, işəgötürənlərin, yəni sahibkarların çoxu qanunun bu tələbinə məhəl qoymurlar. Yəni, işçi ilə əmək müqaviləsi bağlamırlar. Azərbaycan reallığında bu daha çox özəl sektorda müşahidə olunur. İşəgötürən qarşısında əmək müqaviləsi şərti qoyan işçi isə qısa zamanda işi ilə vidalaşmalı olur. Odur ki, ölkədə minlərlə insan müxtəlif sahələrdə əmək müqaviləsi olmadan çalışır. Bu isə çalışdıqları müəssisədə onların hüquqlarının kobud şəkildə pozulmasına, pozulan hüquqlarının bərpasına bir sıra problemlər yaradır.
Məsələylə bağlı fikirlərini "Unikal"la bölüşən hüquqşunas Zülfiyyə Bayramova hazırda məhkəmələrdə bu cür çəkişmələrin çox az halda işçinin xeyrinə başa çatdığını deyir. Onun sözlərinə görə, işəgötürən tərəf bəzən məhkəmədə hüqunun pozulması iddiasını qaldıran işçini ümumiyyətlə tanımadığını söyləyir. Bu zaman işçi işəgötürən qarşısındaheç bir dəlil qoya bilmir. Hüquqşunas deyir ki, Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsinin 42-ci maddəsində "Əmək müqaviləsinin tərəfləri" öz əksini tapıb: "Bu maddədə göstərilir ki, əmək müqavilələri sərbəst bağlanır. Əmək münasibətləri yaratmayan və ya yaratmaq istəməyən heç kəs əmək müqaviləsi bağlamağa məcbur edilə bilməz. Əmək müqaviləsinin tərəflərindən biri işəgötürən, digəri isə işçidir. On beş yaşına çatmış hər bir şəxs işçi kimi əmək müqaviləsinin tərəfi ola bilər. Qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada fəaliyyət qabiliyyəti olmayan şəxs hesab edilmiş şəxslə əmək müqaviləsi bağlanıla bilməz. Tam fəaliyyət qabiliyyəti olmayan şəxs işəgötürən ola bilməz. 43-cü maddədə isə əmək müqaviləsinin məzmunu öz əksini tapıb. Burada göstərilir ki, əmək müqaviləsinin məzmunu və quruluşu qanunvericiliyin tələblərinə əməl edilməklə tərəflərin razılığı ilə müəyyən edilir. Əmək müqaviləsində mütləq aşağıdakı əsas şərtlər və məlumatlar göstərilməlidir: Bura işçinin soyadı, adı, atasının adı və ünvanı, şəxsiyyətini təsdiq edən sənədin adı, onun seriya və nömrəsi, pin kodu, verildiyi tarix, şəxsiyyəti təsdiq edən sənədi verən orqanın adı, işəgötürən hüquqi şəxs olduqda onun adı, vergi ödəyicisinin eyniləşdirmə nömrəsi (VÖEN), sığortaedənin uçot nömrəsi (SUN), hüquqi ünvanı, fiziki şəxs olduqda onun adı, soyadı, atasının adı, vergi ödəyicisinin eyniləşdirmə nömrəsi (VÖEN), sığortaedənin uçot nömrəsi (SUN), dövlət sosial sığorta şəhadətnaməsinin nömrəsi (SSN), ünvanı, şəxsiyyətini təsdiq edən sənədin adı, seriyası, nömrəsi, pin kodu və ya fərdi identifikasiya nömrəsi (FİN), verildiyi tarix, şəxsiyyəti təsdiq edən sənədi verən orqanın adı,işçinin iş yeri, vəzifəsi ,əmək müqaviləsinin bağlandığı və işçinin işə başlamalı olduğu gün,əmək müqaviləsinin müddəti,işçinin əmək funksiyası,işçinin əmək şəraitinin şərtləri — iş və istirahət vaxtı, əmək haqqı və ona əlavələr, əmək məzuniyyətinin müddəti, əməyin mühafizəsi, sosial və digər sığorta olunması,tərəflərin əmək müqaviləsi üzrə qarşılıqlı öhdəlikləri, işçiyə bədən tərbiyəsi və idmanla, o cümlədən iş rejimi şəraitində və işdən sonrakı reabilitasiya və peşəkar-tətbiqi məşqlərlə, idman-sağlamlıq turizmi ilə məşğul ola bilməsi üçün şəraitin yaradılması,tərəflərin müəyyən etdiyi əlavə şərtlər barədə məlumatlar. Eyni zamanda ilk dəfə əmək fəaliyyətinə başlayanlar istisna olmaqla, işçinin dövlət sosial sığorta şəhadətnaməsinin nömrəsi (SSN),işçinin iş yerinin əsas və ya əlavə iş yeri olması barədə qeyd. Əmək müqaviləsi bağlanarkən, həmçinin əmək münasibətlərinə xitam verilənədək bu Məcəllə ilə işçilər üçün müəyyən edilmiş hüquq və təminatların səviyyəsi azaldıla bilməz. Bu Məcəllədə başqa hal nəzərdə tutulmayıbsa, əmək müqaviləsinin şərtləri birtərəfli qaydada dəyişdirilə bilməz".
Hüquqşunas deyir ki, əmək müqaviləsi yazılı formada bağlanır. Tərəflərin razılığı ilə əmək müqaviləsi bu Məcəlləyə əlavə edilmiş nümunəvi formaya uyğun tərtib edilir. Əmək müqaviləsi iki nüsxədən az olmayaraq tərtib olunub tərəflərin imzası ilə təsdiq edilir və onun bir nüsxəsi işçidə, digər nüsxəsi isə işəgötürəndə saxlanılır. Z. Bayramovanın sözlərinə görə, əmək müqaviləsi qabaqcadan müddəti müəyyən edilmədən müddətsiz və ya 5 ilədək müddətə,müddətli bağlanıla bilər: "Əmək müqaviləsində onun hansı müddətə bağlanması göstərilməmişdirsə, həmin müqavilə müddətsiz bağlanmış hesab edilir. Müddəti müəyyən edilmədən bağlanmış əmək müqaviləsi hər iki tərəfin razılığı olmadan birtərəfli qaydada müddətli əmək müqaviləsi ilə əvəz edilə bilməz. Əmək funksiyasının yerinə yetirilməsi şərtlərinə görə işin və ya göstərilən xidmətlərin daimi xarakterə malik olduğu qabaqcadan bəlli olduğu hallarda, bu Məcəllənin 47-ci maddəsi ilə müəyyən edilən hallar istisna olmaqla, əmək müqaviləsi müddəti müəyyən edilmədən bağlanmalıdır. Müddətli əmək müqaviləsi fasiləsiz olaraq 5 ildən artıq müddətə davam edərsə, müddətsiz əmək müqaviləsi hesab edilir".
Müsahibimizin sözlərinə görə, əmək müqaviləsinin bağlanması və ona dəyişikliklərin edilməsi qaydası da qanuna müvafiq olmalıdır: "Qanunla əmək müqaviləsi bu Məcəllənin 54-cü maddəsində nəzərdə tutulmuş əmək şəraitinin şərtləri, habelə tərəflərin razılaşdıqları əlavə şərtləri, işçinin əmək funksiyası və tərəflərin öhdəlikləri göstərilməklə fərdi qaydada bağlanılır. Əmək müqaviləsi kollektiv qaydada da bağlanıla bilər. Müvafiq işlərin görülməsi, xidmətlərin göstərilməsi (tikinti-təmir, yükləmə-boşaltma, məişət, ticarət, əkin-biçin, heyvandarlıq işləri) iki və daha çox işçi qrupu tərəfindən kollektiv halında həyata keçirilməklə əmək müqaviləsinin bağlanması kollektivin (briqadanın, işçi qrupunun) hər bir üzvünün yazılı razılığı ilə yol verilir. Bu halda işçilər, işəgötürənlə kollektiv əmək müqaviləsi bağlamaq üçün bir nümayəndəsini müvəkkil edir. Kollektiv əmək müqaviləsi bağlanılan hallarda işəgötürən kollektivin hər bir üzvü qarşısında bu məcəllə və əmək müqaviləsi ilə müəyyən edilmiş öhdəliklərini yerinə yetirməlidir. Kollektiv əmək müqaviləsinə yalnız bu Məcəllədə nəzərdə tutulmuş əsaslarla və müəyyən edilmiş qaydada xitam verilir. Əmək müqaviləsi on beş yaşına çatmış fiziki şəxslərlə bağlanıla bilər. 15 yaşına çatmamış şəxslərlə bağlanılan əmək müqaviləsi etibarsız sayılır və belə müqaviləni bağlayan işəgötürən bu Məcəllənin 312-ci maddəsinə uyğun olaraq inzibati məsuliyyətə cəlb edilir. On beş yaşından on səkkiz yaşınadək olan şəxslərlə əmək müqaviləsi bağlanarkən onların valideynlərindən və ya övladlığa götürənlərdən (qəyyumlarından) birinin və yaxud qanunla onları əvəz edən şəxslərin yazılı razılığı alınmalıdır. Bu Məcəllənin 43-cü maddəsinin ikinci hissəsində nəzərdə tutulmuş şərtlərdən hər hansı biri göstərilmədən bağlanmış əmək müqaviləsi tərəflərdən birinin təşəbbüsü ilə etibarsız hesab edilə və ya yenidən tərtib edilməsi tələbi qoyula bilər. Həmin şərtin (şərtlərin) əmək müqaviləsində göstərilmədiyi aşkar olunduğu andan onlar işəgötürən tərəfindən əmək müqaviləsinə daxil edilməlidir. Bu halda tərəflərin arasında başqa razılıq olmamışdırsa, əmək müqaviləsi həmin şərtin (şərtlərin) daxil edildiyi tarixdən asılı olmayaraq bağlandığı və ya yazılı formada tərtib edildiyi gündən etibarlı hesab olunur. Əmək müqaviləsinə dəyişikliklər yalnız tərəflərin razılığı ilə edilir. Razılaşdırılmış dəyişikliklər əmək müqaviləsinə daxil edilir. Həcmcə çox olduğuna görə dəyişiklikləri əmək müqaviləsinə daxil etmək mümkün olmadıqda ilkin əmək müqaviləsi yenidən tərtib edilir, yaxud həmin dəyişikliklər ayrılıqda tərtib edilib təsdiqlənirlər".
Hüquqşunasın sözlərinə görə,qanunun 47-ci maddəsinə görə, müddətli əmək müqaviləsi bağlanan hallar da mümkündür: "İşçinin əmək qabiliyyətini müvəqqəti itirməsi, ezamiyyətdə, məzuniyyətdə olması, habelə iş yeri və vəzifəsi saxlanılmaqla qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş digər hallarda müəyyən səbəbdən müvəqqəti olaraq işə çıxmaması ilə əlaqədar onun əmək funksiyasının başqa işçi tərəfindən icrasının zəruriyyəti olduqda, təbii və iqlim şəraitinə və ya işin xüsusiyyətinə görə il boyu görülə bilməyən mövsümü işlərin yerinə yetirilməsi zamanı, işin həcminin və davamiyyətinin qısamüddətli olduğu təmir-tikinti, quraşdırma, yeni texnologiyanın tətbiqi və mənimsənilməsi, təcrübə-sınaq işlərinin aparılması və bu qəbildən olan digər işlərin görüldüyü hallarda,müvafiq vəzifə üzrə əmək funksiyasının mürəkkəbliyi, məsuliyyətliliyi baxımından işçinin əmək və peşə vərdişlərinin mənimsənilməsi, yüksək peşəkarlıq səviyyəsinin əldə edilməsi tələb olunan (stajkeçmə, rezidentura dövrləri) hallarda, işçinin şəxsi, ailə-məişət vəziyyəti ilə bağlı olan, o cümlədən işləməklə yanaşı təhsil aldığı, müəyyən səbəbdən müvafiq yaşayış məntəqəsində müvəqqəti yaşadığı, pensiya yaşına çatdıqdaişləmək istəyi olduğu hallarda, müvafiq icra hakimiyyəti orqanının göndərişi ilə haqqı ödənilən ictimai işlər görülərkən,bu Məcəllənin 6-cı maddəsinin "c" bəndində göstərilən orqanlar istisna olmaqla seçkili orqanlarda (təşkilatlarda, birliklərdə) seçkili vəzifələrə seçilərkən,tərəflərin hüquq bərabərliyi prinsipinə əməl edilməklə onların qarşılıqlı razılığı ilə,bu Məcəllənin 46-cı maddəsinin ikinci hissəsində nəzərdə tutulmuş qaydada işçilərlə briqada, işçi qrupu halında kollektiv əmək müqaviləsi bağlandıqda, qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş digər hallarda".
Hər bir halda hüquqşunas əmək müqaviləsinin işçinin "vizit kartı" olduğunu söyləyir.
Digər Xəbərlər
2024-04-23 18:10:42
![4 gün əvvəl itkin düşən qadınınçayda meyiti tapıldı 4 gün əvvəl itkin düşən qadınınçayda meyiti tapıldı](/photos/unikal/1713881666.batib.jpg)
2024-04-23 16:48:57
![İşçi mühafizə etdiyi idman zalının kassasını soydu- VİDEO İşçi mühafizə etdiyi idman zalının kassasını soydu- VİDEO](/photos/unikal/1713876614.6627ada5f2bfe6627ada5f2bff17138763896627ada5f2bfb6627ada5f2bfd.jpg)
2024-04-23 15:48:33
![Özünü şirkət rəhbəri kimi təqdim edib 161 min manatlıqdələduzluq etdi Özünü şirkət rəhbəri kimi təqdim edib 161 min manatlıqdələduzluq etdi](/photos/unikal/1713873011.2021-03-09-16-52-04fVoonSCPunFTJxczwGtp_file.jpeg)
2024-04-23 14:30:49
![Astarada 51 kiloqram narkotik aşkarlandı Astarada 51 kiloqram narkotik aşkarlandı](/photos/unikal/1581875700.narkotik.jpg)
2024-04-23 11:42:34
![Neftçalada narkotik satmaq istəyən şəxs ələ keçdi Neftçalada narkotik satmaq istəyən şəxs ələ keçdi](/photos/unikal/1713858250.fotojet_9.jpg)
2024-04-23 10:42:43
![Masallıda narkotiklərin satışı ilə məşğul olanlarsaxlanıldı Masallıda narkotiklərin satışı ilə məşğul olanlarsaxlanıldı](/photos/unikal/1713854592_048138f7-cb0d-4094-a785-76048b7904e0.jpg)
2024-04-23 10:19:32
![Bakıda kafedən pul oğurlandı Bakıda kafedən pul oğurlandı](/photos/unikal/1606555364.ogurluq kondis8.jpg)
2024-04-23 09:52:30
![Qəbələdə 20 yaşlı qadınözünü asdı Qəbələdə 20 yaşlı qadınözünü asdı](/photos/unikal/1713851669.1547042458.asdi.jpg)
2024-04-23 09:42:49
![Xənkəndidə silah-sursataşkar edildi Xənkəndidə silah-sursataşkar edildi](/photos/unikal/1713850986_17116908545212712361_1200x630.jpg)
2024-04-23 09:24:29
![Cinayət törətməkdə şübhəli bilinən 32 nəfər saxlanıldı Cinayət törətməkdə şübhəli bilinən 32 nəfər saxlanıldı](/photos/unikal/1701016819_qandal_saxlanılmaq.jpg)
2024-04-22 18:04:18
![Fuad Muradovun məhkəməsibaşlayır Fuad Muradovun məhkəməsibaşlayır](/photos/unikal/1713794768.613f5aec211ee613f5aec211ef1631541996613f5aec211de613f5aec211ed.jpg)
2024-04-22 17:48:04
![Naxçıvanda narkotikin qanunsuz dövriyyəsində şübhəli bilinənlər saxlanılıb Naxçıvanda narkotikin qanunsuz dövriyyəsində şübhəli bilinənlər saxlanılıb](/photos/unikal/1713793765.17137935933255536488_1200x630.jpg)
2024-04-22 15:44:06
![Ağdərədə xeyli silah-sursat aşkarlandı Ağdərədə xeyli silah-sursat aşkarlandı](/photos/unikal/1713786391_xankendi-avtomat.jpeg)
2024-04-22 14:39:01
![Gəncə sakini özünügüllələdi Gəncə sakini özünügüllələdi](/photos/unikal/1713782446.resize.jpg)
2024-04-22 14:25:46
!["Müsəlman Birliyi Hərəkatı"nın üzvünə yenidəncinayət işi başlandı "Müsəlman Birliyi Hərəkatı"nın üzvünə yenidəncinayət işi başlandı](/photos/unikal/1713781606.tale bagirzade musahibe (1).jpg)
2024-04-22 14:06:47
![Bakıda silah və narkotiklərin satışı ilə məşğul olanlar saxlanıldı- VİDEO Bakıda silah və narkotiklərin satışı ilə məşğul olanlar saxlanıldı- VİDEO](/photos/unikal/1713780455_8eb89583-7155-49b6-95cd-6090efc503ea.jpg)
2024-04-22 12:21:11
![Sümbülə Əliyeva hakimlərdən sonra dövlət ittihamçısına daetiraz etdi Sümbülə Əliyeva hakimlərdən sonra dövlət ittihamçısına daetiraz etdi](/photos/unikal/1713774146.kokok.jpg)
2024-04-22 11:43:56
![Yasamalda 4 kq narkotik vasitə ələ keçirildi- VİDEO Yasamalda 4 kq narkotik vasitə ələ keçirildi- VİDEO](/photos/unikal/1713771876_f012c2e1-c879-4959-9b3e-70eabcc5142b.jpg)