Ermənistan hökuməti istixanalarda istehsal olunan meyvə, tərəvəz və güllərin ixracına dövlət subsidiyası ayırmaq barədə qərar qəbul edib.
Hökumətin bu qərarı ilk baxışda kənd təsərrüfatının dəstəklənməsinə yönəlmiş texniki addım kimi görünə bilər. Lakin qərarın arxasında dayanan geosiyasi və iqtisadi səbəblər daha dərin proseslərdən xəbər verir. Əslində isə bu proqram Ermənistan iqtisadiyyatının Rusiyadan asılılığının yaratdığı risklərin və Moskva ilə İrəvan arasında dərinləşən siyasi ziddiyyətlərin növbəti təzahürüdür.
Qərarın əsaslandırılmasında xüsusi olaraq vurğulanır ki, ixrac bazarlarının şaxələndirilməsinə ehtiyac yaranıb. Bu ifadə təsadüfi deyil. Çünki 2025-ci ildə Ermənistandan ixrac edilən meyvə, tərəvəz və güllərin 93,3 faizi Rusiya bazarına yönəlib. Bu isə Ermənistanın kənd təsərrüfatı sektorunun faktiki olaraq bir bazardan asılı vəziyyətdə olduğunu göstərir.
Son aylarda Rusiya müxtəlif texniki, fitosanitar və gömrük mexanizmləri vasitəsilə Ermənistan məhsullarının ölkəyə girişini məhdudlaşdırmağa başlayıb. Formal səbəblər məhsul keyfiyyəti və sanitar normalar kimi təqdim edilsə də, İrəvanda və bir sıra beynəlxalq ekspert dairələrində bu addımlar siyasi təzyiq vasitəsi kimi qiymətləndirilir.
Moskva bununla açıq mesaj verir: Ermənistanın iqtisadi təhlükəsizliyi hələ də böyük ölçüdə Rusiya bazarından asılıdır və geosiyasi kursun dəyişdirilməsi iqtisadi nəticələr doğura bilər.
Baş nazir Nikol Paşinyan hakimiyyətə gəldiyi ilk illərdə balanslaşdırılmış siyasət aparmağa çalışsa da, xüsusilə son iki ildə Ermənistanın xarici siyasətində nəzərəçarpacaq dəyişiklik baş verib.
İrəvan Avropa İttifaqı ilə əməkdaşlığı genişləndirir, Brüssel platformasına üstünlük verir, təhlükəsizlik məsələlərində Qərblə koordinasiyanı artırır və Avropa inteqrasiyasına dair siyasi mesajları gücləndirir.
Bu proses Moskva tərəfindən Avrasiya İqtisadi İttifaqının və Rusiyanın regional nüfuzunun zəiflədilməsi kimi qəbul edilir. Kreml dəfələrlə bildirib ki, Ermənistanın Avropa İttifaqına inteqrasiya istiqamətində hərəkəti ilə Avrasiya İqtisadi İttifaqında tamhüquqlu üzvlüyü arasında ciddi ziddiyyətlər mövcuddur.
Məhz buna görə son dövrdə iqtisadi təzyiqlərin artması təsadüfi görünmür. Rusiya Ermənistanı siyasi qərarlarının iqtisadi nəticələri ilə üz-üzə qoymağa çalışır.
Paşinyan bəyan edib ki, yenidən seçildikdən sonra Rusiya Prezidenti Vladimir Putinlə görüşərək Ermənistanın gələcək xarici siyasət kursunu müzakirə etməyi planlaşdırır.
Bu açıqlama seçkilərdən sonra Ermənistanın qarşısında duran əsas strateji sualın mahiyyətini ortaya qoyur: ölkə Avropa istiqamətində hərəkəti sürətləndirəcək, yoxsa, Moskva ilə münasibətlərdə kompromis axtaracaq?
Əslində, Paşinyan hökuməti hazırda iki fərqli reallıq arasında manevr edir.
Bir tərəfdən Ermənistan cəmiyyətində Avropa İttifaqına inteqrasiya meyilləri güclənir. Qərb institutları ilə əməkdaşlıq hökumət tərəfindən modernləşmə və təhlükəsizlik zəmanəti kimi təqdim edilir.
Digər tərəfdən isə ölkə iqtisadiyyatının mühüm hissəsi hələ də Rusiya ilə bağlıdır. Enerji təchizatı, pul köçürmələri, əmək miqrasiyası, ixrac bazarları və investisiyaların əhəmiyyətli hissəsi Moskva faktorundan asılı olaraq qalır.
Bu səbəbdən Paşinyanın qarşısında duran əsas vəzifə siyasi kursu dəyişərkən iqtisadi şoklardan yayınmaqdır.
İrəvanın ixrac subsidiyaları proqramı eyni zamanda başqa bir reallığı da göstərir. Ermənistan hələlik Rusiya bazarını tam əvəz edə biləcək alternativlər formalaşdıra bilməyib.
Avropa bazarına çıxış üçün logistika, sertifikatlaşdırma və rəqabət standartları baxımından ciddi maneələr mövcuddur. Yaxın Şərq və Körfəz ölkələri müəyyən imkanlar yaratsa da, onların həcmi Rusiya bazarı ilə müqayisə edilə bilməz.
Bu səbəbdən hökumət ixracatçılara birbaşa maliyyə dəstəyi verməklə itkiləri kompensasiya etməyə çalışır. Lakin dövlət subsidiyaları uzunmüddətli həll deyil. Əgər Rusiya bazarında məhdudiyyətlər genişlənərsə, büdcə imkanları da müəyyən müddətdən sonra kifayət etməyə bilər.
Əgər seçkilərdən sonra Ermənistan Avropa İttifaqına inteqrasiya prosesini sürətləndirərsə, Kremlin təzyiq alətlərinin genişlənməsi ehtimalı yüksəkdir.
Bu alətlər sırasında kənd təsərrüfatı məhsullarına yeni məhdudiyyətlər, gömrük prosedurlarının sərtləşdirilməsi, enerji sahəsində qiymət siyasətinin dəyişdirilməsi, əmək miqrantları ilə bağlı qaydaların sərtləşdirilməsi, Avrasiya İqtisadi İttifaqı çərçivəsində güzəştlərin məhdudlaşdırılması və s. kimi vasitələr yer ala bilər.
Moskva üçün əsas məqsəd Ermənistanı tamamilə itirməkdən çox, onun geosiyasi manevr imkanlarını məhdudlaşdırmaqdır.
İrəvan Avropa İttifaqına yaxınlaşmaq niyyətini nümayiş etdirdikcə Moskva iqtisadi rıçaqları daha fəal işə salır. Ermənistan isə bir tərəfdən Qərbə inteqrasiya etməyə, digər tərəfdən Rusiyadan iqtisadi asılılığın yaratdığı riskləri minimuma endirməyə çalışır.
Seçkilərdən sonrakı dövr Paşinyan hökuməti üçün həlledici mərhələ olacaq. Həmin mərhələdə veriləcək qərarlar yalnız Ermənistanın xarici siyasət istiqamətini deyil, həm də ölkənin iqtisadi modelinin gələcəyini müəyyənləşdirəcək. İrəvan Avropa yolunu seçərkən Moskvanın iqtisadi təzyiqlərinə nə qədər davam gətirə biləcəyi hələ də sual altındadır.
Ağarza Elçinoğlu
