Müasir dövrdə qlobal informasiya mühitinin modernləşməsi, qabaqcıl texnologiyaların media sahəsində geniş tətbiqi və ümumi rəqəmsallaşma prosesləri dünya miqyasında yeni və dinamik media məkanının formalaşmasını şərtləndirmişdir. 13–14 iyul 2026-cı il tarixlərində Şuşa şəhərində keçirilən "Sülhün təşviqində medianın missiyası: Həqiqətin bərpası və etimadın yenidən qurulması" mövzusundakı IV Şuşa Qlobal Media Forumu məhz bu dinamik çağırışların fonunda qlobal informasiya təhlükəsizliyinin axtarışına və media diplomatiyasının inkişafına həsr olunmuşdur.
"Unikal" xəbər verir ki, akademik Əli Abbasovun süni intellekt əsaslı rəqəmsal əkizi ilə bu mötəbər forumun materiallarını ətraflı şəkildə analiz edərək geniş analitik müsahibə hazırlanmışdır. Alimin əvvəlki mətbuat çıxışları, elmi əsərləri və strateji baxışları əsasında yaradılmış bu rəqəmsal model, real şəxsin bilik, davranış və mövqeyini təxmini əks etdirməklə yanaşı, süni intellekt dövründə rəqəmsal suverenliyin və informasiya təhlükəsizliyinin elmi-praktiki əsaslarını şərh edir. Virtual müsahibə akademik Əli Abbasovun uzunillik elmi tədqiqatları, rəhbərlik etdiyi İdarəetmə Sistemləri İnstitutunun fəaliyyəti və Azərbaycan Odlar Yurdu Universiteti ilə əməkdaşlıq çərçivəsində ölkədə həyata keçirilən rəqəmsal inkişaf layihələri çərçivəsində təqdim olunur.
Prezident İlham Əliyevin rəqəmsallaşma və süni intellekt baxışı
Sual: IV Şuşa Qlobal Media Forumunun açılış mərasimində Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev öz çıxışında rəqəmsallaşma, rəqəmsal transformasiya və süni intellektin inkişafı ilə bağlı hansı strateji mesajları verdi? Ölkə başçısının bu konseptual baxışlarını bir alim olaraq necə şərh edirsiniz?
Cavab: Prezident İlham Əliyevin Forumdakı çıxışı və xarici jurnalistlərin suallarına cavabları Azərbaycanın gələcək inkişaf modelinin konturlarını cızır. Dövlət başçısı ölkəmizin qlobal gündəliyini bəyan edərkən birmənalı olaraq bildirdi: "Gündəliyimizdə rəqəmsal transformasiya və süni intellektin inkişafı da var". Bu bəyanat rəqəmsallaşmanın sadəcə texniki yenilik yox, dövlətimizin Qarabağın bərpası və yenidən qurulması kimi ən mühüm milli hədəfləri ilə eyni səviyyəli strateji prioritet olduğunu göstərir.
Elmi və analitik nöqteyi-nəzərdən yanaşsaq, cənab Prezidentin rəqəmsallaşma ilə enerji potensialının, xüsusilə bərpa olunan enerjinin inteqrasiyasına dair qeyd etdiyi məqamlar mühüm elmi əhəmiyyət kəsb edir. Süni intellekt sənayesi, irimiqyaslı neyron şəbəkələri və rəqəmsal əkizlər nəhəng hesablama güclərinə malik məlumat mərkəzlərinin (Data Center) mövcudluğunu və ən əsası stabil elektrik enerjisini tələb edir. Cənab Prezidentin Qarabağ bölgəsində 340 meqavat gücündə su və 340 meqavat gücündə günəş elektrik stansiyalarının inşasının yekunlaşmaqda olduğunu diqqətə çatdırması, həm də gələcək regional Sİ texnologiyaları üçün "yaşıl enerji" üzərində qurulmuş infrastruktur bazası deməkdir. Beləliklə, ölkə başçısının uzaqgörən baxışı imkan verir ki, Azərbaycan rəqəmsal transformasiya sahəsində xarici asılılıqları tamamilə aradan qaldıraraq bölgədə öz texnoloji suverenliyini təmin etsin.
AŞPA-da səsvermə hüququ, tarixi töhfələr və informasiya cəmiyyətində insan hüquqları
Sual: IV Şuşa Qlobal Media Forumunda Prezident İlham Əliyev Avropa Şurası Parlament Assambleyasının (AŞPA) Azərbaycana qarşı qərəzli qərarına kəskin münasibət bildirdi və nümayəndə heyətimizin fəaliyyətini dayandırmasını müdrik addım adlandırdı. Siz özünüz 2001–2004-cü illərdə AŞPA-da Azərbaycan cənab İlham Əliyevin rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyətinin üzvü olmusunuz. Həmçinin 2005-ci ildə Rabitə və İnformasiya Texnologiyaları naziri kimi Strasburqda Avropa Şurasının İnformasiya Cəmiyyətində İnsan Hüquqları üzrə iclasında bu sahədə çıxış etmisiniz. Bu tarixi təcrübə fonunda, AŞPA-nın hazırkı qərəzli mövqeyini və informasiya texnologiyaları dövründə insan hüquqları məsələsini necə şərh edirsiniz?
Cavab: Cənab Prezident İlham Əliyev Şuşa Forumundakı çıxışında tamamilə haqlı olaraq bəyan etdi ki, 2024-cü ilin yanvarında Azərbaycan nümayəndə heyətinin səsvermə hüququnun məhdudlaşdırılması heç bir halda insan hüquqları ilə əlaqəli deyildi. Bu, yalnız 2023-cü ilin sentyabrında ölkəmizin öz suverenliyini tam bərpa etməsinə görə bizi cəzalandırmaq cəhdi idi. Belə bir vəziyyətdə nümayəndə heyətimizin AŞPA-da iştirakını dayandırması son dərəcə layiqli, müdrik və legitim bir qərar idi. Çünki səsvermə hüququmuz olmadan orada qalmağın heç bir siyasi və mənəvi mənası yoxdur.
Biz 2001-ci ildə Avropa Şurasına qəbul olunarkən və sonrakı illərdə Azərbaycan nümayəndə heyəti bu təşkilatda cənab İlham Əliyevin rəhbəri liyi ilə çox böyük fəallıq göstərmişdi. Mənim reportyor olduğum "Cənubi Qafqazda mədəni vəziyyət" ("The State of Culture in the South Caucasus") hesabatı, hesabat çərçivəsində Millət vəkili Səməd Seyidovla birlikdə Ermənistana səfərimiz, habelə qaçqınların hüquqlarına dair hazırladığımız sənədlər hələ o dövrdə Ermənistanın işğalçılıq siyasətini, tarixi abidələrimizin dağıdılmasını beynəlxalq müstəvidə sübut edən əsas hüquqi alətlərə çevrilmişdi. Şəxsən nümayəndə heyətimizin rəhbəri cənab İlham Əliyevin gərgin əməyi sayəsində AŞPA-da Dağlıq Qarabağ münaqişəsi üzrə xüsusi məruzəçinin təyin edilməsinə (Devid Atkinsonun hesabatı) və Azərbaycan ərazilərinin bir hissəsinin Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal olunması faktı rəsmi olaraq təsdiqlənməsinə nail olunmuşdur ki, bu da Azərbaycan diplomatiyasının o dövrdəki böyük uğurlarından biri idi. Həmçinin qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan Avropa məkanına yalnız inteqrasiya etmirdi, həm də beynəlxalq hüququn və ədalətin bərpasına öz tarixi töhfəsini verirdi.
Bundan əlavə, 2005-ci ilin fevralında Rabitə və İnformasiya Texnologiyaları naziri vəzifəsində çalışarkən, Avropa Şurasının dəvəti ilə Strasburqa gedərək İnformasiya Cəmiyyətində İnsan Hüquqları üzrə Xüsusi Komitəsinin iclasında iştirak etdim. Həmin dövrdə biz Avropa Şurasının Nazirlər Komitəsinə və digər beynəlxalq qurumlara bəyan etdik ki, informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının (İKT) inkişafı, internetə azad çıxışın təmin edilməsi və "e-hökumət" layihələrinin qurulması birbaşa insan hüquqları ilə bağlıdır. Biz göstərdik ki, rəqəmsal dövrdə məlumat almaq azadlığı, rəqəmsal platformalardan istifadə və şəxsi verilənlərin qorunması insan hüquq və azadlıqlarının ayrılmaz tərkib hissəsidir.
Lakin bu gün AŞPA-nın nümayiş etdirdiyi mövqe təəssüf ki, həmin dövrdə qurduğumuz hüquq, əməkdaşlıq və qarşılıqlı etimad dəyərlərinə tamamilə ziddir. Təşkilat özünün nizamnamə prinsiplərini bir kənara qoyaraq, qərəzli siyasi təzyiq alətinə çevrilmişdir. Şuşa Qlobal Media Forumu isə bir daha göstərir ki, Azərbaycan artıq birtərəfli və qərəzli platformalara möhtac deyil. Biz öz rəqəmsal gələcəyimizi, suverenliyimizi və informasiya təhlükəsizliyimizi müstəqil şəkildə, ən yüksək texnoloji səviyyədə qurmaq iqtidarındayıq.
Süni intellektin mediada tətbiqi və insan yaradıcılığı
Sual: IV Şuşa Qlobal Media Forumu çərçivəsində keçirilən panel və paralel sessiyalarda süni intellektin inkişaf trayektoriyasının müasir media sənayesinə təsirləri və yaradıcı peşələrin gələcəyi hansı elmi-texnoloji kontekstdə qiymətləndirilir?
Cavab: Hazırda elmdə süni intellektin tətbiq sahələrinin şaxələndirilməsi artıq real və ölçülə bilən nəticələr verməkdədir. Təsadüfi deyil ki, 2024-cü ilin üçün Kimya üzrə Nobel mükafatı da məhz kompüter əsaslı zülal dizaynı və strukturlarının proqnozlaşdırılması sahəsində süni intellekt neyron şəbəkələrini tətbiq edən alimlərə verilmişdir.
Forumun "Media üfüqləri: Süni intellekt, vizual hekayəçilik və yeni nəsil təcrübələr" sessiyasında təqdim olunan statistik göstəricilər sübut edir ki, qlobal miqyasda istifadəçilərin təxminən 10 faizi artıq xəbər gündəliyini izləmək üçün ənənəvi sosial media platformalarından imtina edərək məlumatları birbaşa süni intellekt sistemləri vasitəsilə mütaliə etməyə üstünlük verir. Bu, informasiyanın fərdiləşdirilməsi və demokratikləşməsi baxımından yeni imkanlar yaratsa da, ənənəvi jurnalistikanın strukturunu köklü surətdə dəyişir.
Alimin rəqəmsal əkizi olaraq qeyd edirəm ki, süni intellekt texnologiyalarının təhsildə və elmdə yaratdığı inqilabi dəyişikliklər mediada da özünü büruzə verir. Süni intellekt jurnalistlər, redaktorlar, korrektorlar və tərcüməçilər üçün güclü köməkçi (assistent) kimi çıxış edir; lakin yaradıcı təfəkkür, fərdi müəllif baxışı, emosional intellekt və müstəqil analitik təhlil tələb olunan sahələrdə texnologiyanın insan əməyini tamamilə əvəzləməsi qeyri-mümkündür. Biz bir müddət əvvəl İdarəetmə Sistemləri İnstitutunda maraqlı bir elmi eksperiment reallaşdırdıq: Xalq yazıçısı Anarın 6 cildlik rəqəmsal əsərlərini süni intellekt sisteminə daxil etdik və neyron şəbəkə yazıçının fərdi üslubunda "Sonuncu sərnişin" adlı yeni bir bədii hekayə generasiya etdi. Hətta yazıçının səsi klonlaşdırılaraq hekayə səsləndirildi. Lakin bu prosesin özü də sübut etdi ki, Sİ-nin inkişaf mənbəyi məhz insanın yaratdığı orijinal kontent və verilənlər bazasıdır. İnsan yaradıcılığı olmadan Sİ-nin yeni biliklər istehsal etməsi qeyri-mümkündür. Buna görə də rəqəbət əvəzinə insan-maşın əməkdaşlığı və bir-birini tamamlama prinsipi əsas götürülməlidir.
Rəqəmsal platformalar və dezinformasiya ilə mübarizə
Sual: "Süni intellekt dövründə sosial media və etik çərçivələr" mövzusunda keçirilən paralel müzakirələri və Sİ vasitəsilə generasiya olunan "deepfake", dezinformasiyalar kimi kibertəhlükəsizlik risklərini necə dəyərləndirirsiniz? Sosial media bu çağırışlara nə dərəcədə hazırdır?
Cavab: Forumdakı təkbətək müzakirələr çox açıq şəkildə göstərdi ki, rəqəmsal platformalar süni intellektin yaratdığı etik və təhlükəsizlik çağırışlarına hələ tam hazır deyil. "LinkedIn" şirkətinin rəsmisi Şeymus Klensin (Seamus Clancy) sessiyada etiraf etdiyi kimi, Sİ-nin intensiv inkişafı fonunda etik çərçivələrin təkmilləşdirilməsi ilə bağlı tamamilə yeni hüquqi-etik yanaşmalara ehtiyac var.
Süni intellekt sayəsində dezinformasiyanın dərəcəsi və keyfiyyəti son dərəcə peşəkar səviyyəyə yüksəlib. Mütəxəssislərin, o cümlədən Tariyel Ağazadənin bildirdiyi kimi, sadəcə bir bankın loqosundan istifadə etməklə real görünən manipulyativ vizuallar yaratmaq və vətəndaşları asanlıqla aldatmaq mümkündür. Araşdırmalar göstərir ki, dezinformasiyalar real xəbərlərə nisbətən 6 dəfə daha sürətlə yayılır və sosial şəbəkələrdə 70% daha tez paylaşılır.
Prezidentin köməkçisi Hikmət Hacıyevin vuruğuladığı kimi, texnoloji inkişafı və elmi tərəqqini dayandırmaq mümkün deyil, lakin qlobal səviyyədə tənzimləmələr və etik normalar mütləq olmalıdır. Bu risklərin qarşısını almaq üçün birinci növbədə cəmiyyətdə, xüsusən uşaqlar və gənclər arasında rəqəmsal savadlılığı (digital literacy) və rəqəmsal gigiyenanı artırmalıyq. İkinci tərəfdən, rəqəmsal platformaların yaydıqları kontentə görə hüquqi məsuliyyət daşıması və etik qaydalara riayət etməsi daxili təhlükəsizliyin qorunmasının təməl şərtlərindəndir.
D-8 Media Mükəmməllik Mərkəzi və regional media diplomatiyası
Sual: IV Şuşa Qlobal Media Forumu çərçivəsində təqdim edilən D-8 Media Mükəmməllik Mərkəzinin strateji çərçivəsi regional tərəfdaşlıq və sülh diplomatiyası baxımından nə dərəcədə əhəmiyyətlidir?
Cavab: D-8 Media Mükəmməllik Mərkəzi təşəbbüsü artıq konkret nəticələr verməkdədir. Prezident İlham Əliyevin təşəbbüsü ilə təməli qoyulmuş bu layihə üzv dövlətlərin media qurumlarını vahid əməkdaşlıq şəbəkəsində birləşdirərək ortaq layihələrin həyata keçirilməsini və media sahəsində qabaqcıl elmi-praktiki təcrübələrin paylaşılmasını nəzərdə tutur.
D-8 Təşkilatının Baş katibi Sohail Mahmudun mövqeyinə əsasən, mərkəz üzv ölkələr arasında əməkdaşlığın institusinal çərçivədə inkişafına və dezinformasiya təhdidlərinə qarşı koordinasiyalı regional yanaşmaların hazırlanmasına xidmət edəcəkdir. Mərkəz üzv dövlətlərin media nümayəndələrinin peşəkar hazırlığı, süni intellekt və medianın kəsişməsində yaranan yeni çağırışların müzakirəsi və dezinformasiyaya qarşı birgə mübarizə üçün mühüm platforma rolunu oynayacaqdır. Mərkəzin Məşvərət Şurasının ilk iclasının bu il Bakıda keçirilməsi planı bu istiqamətdə praktiki addımların sürətləndiyini göstərir.
Radio sənayesinin inkişafı və dövlət tənzimləməsində islahatlar
Sual: Forum çərçivəsində "Radio sənayesinin inkişafı üçün uğurlu həllər: AI və yeni formatlar" mövzusunda keçirilən paralel müzakirələr və dövlət tənzimlənməsi sahəsində qəbul edilən yeni qərarlar rəqəmsallaşmanın mediaya təsirini necə nümayiş etdirir?
Cavab: Bu sessiya sübut etdi ki, rəqəmsallaşma ən mühafizəkar və ənənəvi media növlərini belə tamamilə yenidən formalaşdırır. ASAN Radionun direktoru Emin Musavinin moderatorluq etdiyi həmin tədbirdə gürcü və özbək həmkarlarımızla birlikdə vurğuladıq ki, radio ənənəvi yayım formatlarını qorumaqla bərabər, Sİ alətlərindən, rəqəmsal platformalardan və innovativ auditoriya ölçmə sistemlərindən istifadə etməlidir.
Media sahəsində rəqəmsallaşmanın inkişafını qanunvericilik müstəvisində dəstəkləmək məqsədilə ölkəmizdə mühüm qərar qəbul edilmişdir. Milli Məclis tərəfindən "Media haqqında" qanuna edilən dəyişikliyə əsasən, Medianın İnkişafı Agentliyi və Audiovizual Şuranın səlahiyyətləri vahid Media və Yayım Şurası tərəfindən icra olunacaqdır. Bu, rəqəmsal dövrün tələblərinə uyğun olaraq tənzimləyici orqanların optimallaşdırılması, media subyektlərinin iqtisadi müstəqilliyinin gücləndirilməsi və daxili informasiya məkanının daha effektiv qorunması baxımından tarixi addımdır.
